Hình tượng ngựa trong tranh họa sĩ Lê Bá Đảng

Hình tượng ngựa trong tranh họa sĩ Lê Bá Đảng

Trần Thị Ánh Ngọc[1]

“Tôi không bao giờ rời nước, dù thân tôi có xa, tâm hồn tôi vẫn gắn liền với đất mẹ.

Tất cả công trình nghệ thuật của tôi phản ảnh muôn mặt tình yêu đó” (Lê Bá Đảng)

Năm 2023 Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh tiếp nhận bộ sưu tập lớn hơn 200 tác phẩm và tư liệu khoa học quý giá của họa sĩ Lê Bá Đảng do Ông bà Lê Tất Luyện và Thụy Khuê trao tặng. Năm 2024 Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh đã ra mắt trưng bày cố định “Không gian nghệ thuật Lê Bá Đảng” để tri ân và phát huy giá trị di sản của bộ sưu tập này. Trong số các chủ đề sáng tác của ông, tác phẩm Inlitho khá đặc biệt, riêng với hình tượng ngựa ông đã in và xuất bản thành tập sách tranh ngựa: Bộ sách tranh nổi “Tám con ngựa” (1960); sách tranh “Ngựa Lê Bá Đảng” (1968); sách tranh “10 ngựa Lê Bá Đảng” (1974); sách tranh “Mã thư” (1974). Trong đó bộ sách Mã Thư xuất bản năm 1974 tại Hoa Kỳ (Thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Thành hố Hố Chí Minh) là bộ sách ngựa thứ tư của ông gồm 10 chân dung ngựa, thạch bản chạm nổi trên đá, in trên giấy lụa quý. Đây là tác phẩm đầu tiên đánh dấu sự hợp tác giữa Salomon và Lê Bá Đảng (bắt đầu từ 1972).  

Ngựa là một trong những loài vật được con người thuần hóa từ sớm và gắn bó với đời sống hằng ngày ở cả phương Đông và phương Tây; hình tượng ngựa cũng sớm xuất hiện trong văn hóa và nghệ thuật, gắn liền với chiến trận, với hình ảnh các vị tướng lĩnh và danh nhân, đồng thời trở thành đề tài quen thuộc trong thơ văn, âm nhạc, hội họa và điêu khắc.

Đối với hình tượng ngựa trong cả văn hóa phương Đông lẫn phương Tây đều mang ý nghĩa tốt đẹp. Bao gồm các ý nghĩa biểu tượng cho sự trung thành và tận tụy, đồng thời là biểu tượng cho tài lộc, thành công. Hình ảnh ngựa gắn liền với quan niệm “Mã đáo thành công” ngụ ý gửi gắm những ước mong tốt đẹp về sự thành công trong sự nghiệp đời người, sự thịnh vượng cả về thể chất lẫn tinh thần. Không chỉ vậy hình tượng ngựa có ý nghĩa tinh thần phong phú và giá trị biểu tượng cao trong đời sống văn hóa và nghệ thuật.

Các tác phẩm về ngựa của họa sĩ Lê Bá Đảng, trong bộ Mã Thư cũng như ở các tác phẩm khác, được thực hiện bằng kỹ thuật in đồ họa, đồng thời có sự phối hợp nhiều kỹ thuật một cách tài tình. Các bản in, dập nổi, vừa nét vừa hình đan xen. Trong hình là ngựa nhưng không hẳn là ngựa, là đường là nét, là mảng miếng đan xen, tách ra là ngựa, hợp nhất cũng là ngựa, trong ngựa có người, trong người có ngựa, trong thân ngựa lớn có hình ngựa nhỏ, có bóng dáng con người, cây cỏ, biểu hiện cho quá trình phát triển của nó gắn liền với những cái liên quan, những gì được thu lại trong đôi mắt của chúng, đôi mắt của người đồng hành cùng chúng trong chặn đường đời. Hình ảnh đan xen, trong người có ngựa, trong ngựa có người, mối quan hệ tương sinh tương hỗ giữa người và ngựa trong tiến trình lịch sử phát triển của nhân loại.

Trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam, hình tượng ngựa xuất hiện trong chùa phật tích từ thời Lý – Trần (tượng ngựa nằm cùng các linh thú). Thời Mạc xuất hiện hình tượng long mã trên các hương án thờ, cửa, các vật dụng trang trí khác. Thế kỷ 17 -18 ở đình làng phổ biến với các tượng ngựa thờ, ngựa chiến, ngựa có người cưỡi, ngựa bay trên mây (vân mã). Thời hiện đại ngựa được thể hiện trong tranh như Thánh Gióng của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm … Như vậy, loài ngựa vừa mang nhiều ý nghĩa tốt đẹp vừa gần gũi với con người. Họa sĩ Lê Bá Đảng cũng sáng tác nhiều tác phẩm về loài ngựa trong dòng chảy lịch sử của nhân loại. Trong nhiều tác phẩm vẽ về ngựa của họa sĩ Lê Bá Đảng mỗi tác phẩm đều mang vẽ đẹp riêng của nó, duy chỉ nói đến những tác phẩm trong bộ Mã Thư gợi lên nhiều suy niệm.

Ví như tác phẩm “Mã Thư 02”, tác phẩm sử dụng kỹ thuật in lithography trên nền vải gấm, đây vốn là một chất liệu đặc thù trong nghệ thuật đồ họa hiện đại. chất liệu này cho thấy hiệu ứng trên bề mặt tranh có độ mịn, mờ vừa đủ, hiệu ứng thấm nhẹ của màu trên bề mặt chất liệu, không quá sâu, chỉ vừa đủ để đạt độ thấm và độ sáng của màu tạo hiệu quả thị giác cao, đi kèm với phong cách tạo hình trừu tượng – bán hình tượng riêng của họa sĩ Lê Bá Đảng. Tạo hình tác phẩm không bị giới hạn bởi các mảng hình rõ ràng, tổng thể tác phẩm được tạo tác từ những đường nét và mảng màu chồng lớp tạo thành một kết cấu thị giác giàu tiết tấu. trung tâm tác phẩm là hình tượng ngựa, tạo hình được giản lược tối đa, không mô tả chi tiết mà tạo cảm giác cho người xem sự chuyển động của con ngựa, trong đó gột tả thân hình và sức mạnh của loài vật này trong tự nhiên. Biên phải tác phẩm, dường như thấp thoáng bóng dáng nhân sinh như một điểm tựa về ý niệm. Bố cục của tác phẩm được được điều tiết bằng hệ thống các nét, mảng đứt đoạn, xoắn, tròn, lưới, tạo hiệu ứng như dòng chảy năng lượng trong thế giới hữu hình, từ ý niệm đến hành động nhân sinh.  Ý niệm trong tranh của ông thường gắn liền với thiền, từ cái nhỏ đến cái lớn, từ những hình thể nhỏ tạo nên hình thể lớn, “từ vi thể tới cá thể”, “từ những nét nhỏ vô cùng để tiến tới cái lớn hơn”.